रक्तचाप बढ्दा शरीरमा देखिन सक्छन् यी संकेत, बेवास्ता नगर्नुहोस्

उच्च रक्तचाप अर्थात् ब्लड प्रेसरको समस्या अहिले धेरै मानिसमा देखिन थालेको छ। अस्वस्थ खानपान, शारीरिक गतिविधिको कमी, अत्यधिक नुनको सेवन, मोटोपना, धूमपान र तनावजस्ता कारणले रक्तचाप बढ्ने जोखिम हुन सक्छ। तर सबैभन्दा चिन्ताको कुरा के हो भने, रक्तचाप बढेका धेरै मानिसले कुनै स्पष्ट लक्षण अनुभव गर्दैनन्। त्यसैले आफूलाई स्वस्थ महसुस भइरहेको अवस्थामा पनि रक्तचाप नियमित जाँच गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

रक्तचाप बढ्दा शरीरमा कस्ता संकेत देखिन सक्छन्?

उच्च रक्तचाप भएका केही व्यक्तिमा टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, धमिलो देखिने वा असहज महसुस हुनेजस्ता समस्या देखिन सक्छन्। तर यी लक्षण रक्तचाप बढेकै कारणले भएका हुन् भन्ने निश्चित हुँदैन। अन्य स्वास्थ्य समस्याले पनि यस्ता लक्षण निम्त्याउन सक्छन्। त्यसैले लक्षणका आधारमा मात्रै रक्तचापको अवस्था निर्धारण गर्नु हुँदैन।

रक्तचाप अत्यधिक बढेको अवस्थामा टाउकोमा असामान्य रूपमा तीव्र दुखाइ, छाती दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, दृष्टिमा अचानक परिवर्तन आउने वा शरीरको एक भाग कमजोर हुनेजस्ता गम्भीर समस्या देखिन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा तुरुन्तै आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवा लिनुपर्छ।

रक्तचाप कति भएमा चिन्ता गर्नुपर्छ?

वयस्क व्यक्तिमा सामान्यतया १२०/८० एमएमएचजीभन्दा कम रक्तचापलाई उपयुक्त मानिन्छ। रक्तचापको अर्थ माथिल्लो अंक (सिस्टोलिक) र तल्लो अंक (डायस्टोलिक) हो। रक्तचाप १३०/८० वा सोभन्दा माथि पुगेमा विभिन्न चिकित्सकीय निर्देशिकाअनुसार उच्च रक्तचापको जोखिम वा अवस्थाबारे मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने हुन सक्छ।

रक्तचाप १४०/९० वा त्यसभन्दा माथि बारम्बार देखिएमा चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर एउटै पटकको मापनबाट मात्रै उच्च रक्तचाप भएको निष्कर्ष निकालिँदैन। सही तरिकाले पटक–पटक मापन गरेर स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाहअनुसार अवस्था मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

रक्तचाप बढ्नुका मुख्य कारण के हुन्?

खानामा धेरै नुन प्रयोग गर्नु, तौल बढ्नु, नियमित व्यायाम नगर्नु, धूमपान गर्नु, अत्यधिक मदिरा सेवन र पर्याप्त निद्रा नपुग्नुले उच्च रक्तचापको जोखिम बढाउन सक्छ। उमेर बढ्दै जाँदा र परिवारमा उच्च रक्तचापको इतिहास हुँदा पनि यसको जोखिम बढ्न सक्छ। मिर्गौलासम्बन्धी समस्या तथा केही औषधिले समेत रक्तचापमा असर पार्न सक्छन्।

तनावका कारण रक्तचाप अस्थायी रूपमा बढ्न सक्छ। तर रक्तचाप बढ्नुको कारण तनाव मात्रै हो भनेर मान्नु उचित हुँदैन। नियमित रूपमा रक्तचाप उच्च देखिएमा त्यसको कारण पत्ता लगाउन स्वास्थ्य परीक्षण आवश्यक पर्न सक्छ।

रक्तचाप नियन्त्रणमा राख्न के गर्ने?

रक्तचाप नियन्त्रणका लागि खानपान र जीवनशैलीमा सुधार गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ। दैनिक खानामा नुनको मात्रा घटाउने, फलफूल तथा सागसब्जी खाने, दाल र अन्य पौष्टिक खाद्य पदार्थ समावेश गर्ने र अत्यधिक प्रशोधित खानेकुरा कम गर्ने बानी उपयोगी हुन्छ।

स्वास्थ्य अवस्था अनुकूल भएमा हप्तामा कम्तीमा १५० मिनेट मध्यम तीव्रताको शारीरिक गतिविधि गर्ने लक्ष्य राख्न सकिन्छ। नियमित हिँड्ने, तौल नियन्त्रणमा राख्ने, धूमपान त्याग्ने र पर्याप्त निद्रा लिने बानीले पनि रक्तचाप नियन्त्रणमा सहयोग पुर्‍याउँछ।

चिकित्सकले रक्तचापको औषधि दिनुभएको छ भने आफूखुसी औषधि बन्द गर्ने, मात्रा परिवर्तन गर्ने वा अर्को औषधि थप्ने गर्नु हुँदैन। खानपानमा सुधार गरे पनि केही व्यक्तिलाई नियमित औषधि आवश्यक पर्न सक्छ।

घरमै रक्तचाप जाँच गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा

रक्तचाप जाँच गर्नुअघि कम्तीमा पाँच मिनेट शान्त भएर बस्नुहोस्। मापन गर्नुभन्दा ३० मिनेटअघि धूमपान, क्याफिनयुक्त पेय पदार्थ र कडा व्यायामबाट बच्नुहोस्। कुर्सीमा ढाड अड्याएर बस्नुहोस्, खुट्टा भुइँमा सीधा राख्नुहोस् र हातलाई मुटुको उचाइमा अड्याउनुहोस्। उपयुक्त आकारको कफ प्रयोग गरेर एक मिनेटको अन्तरमा दुई पटक मापन गर्दा अवस्था बुझ्न मद्दत मिल्छ।

यदि रक्तचाप १८०/१२० एमएमएचजी वा त्यसभन्दा माथि देखिएमा कम्तीमा एक मिनेट पर्खेर फेरि जाँच गर्नुहोस्। पुनः पनि यति नै उच्च देखिएमा तत्काल स्वास्थ्यकर्मीसँग सम्पर्क गर्नुहोस्। छाती दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, शरीरको एक भाग कमजोर हुने, बोल्न समस्या हुने वा दृष्टिमा अचानक परिवर्तन आउनेजस्ता लक्षण भएमा पुनः मापनको प्रतीक्षा नगरी आपत्कालीन सेवा लिनुहोस्।